[Tom America zingt ‘Mus’ van Jan Hanlo]

Tenzij u tot het slag mensen behoort dat zelfs in dieren volwaardige vertolkers van Shakespeare ziet, zal het gedicht ‘De Mus’ niet meteen in uw diepzinnige gedachten-moleskine belanden. Toch hebben de gedichten van Jan Hanlo, de zonderlinge dichter achter het getsjielp, zich stevig verankerd in het collectieve geheugen van de lage landen. Zijn bekendste klankdicht ‘Oote oote boe’ kreeg zelfs een plek in de Europese canon voor poëzie. Misschien eerder omdat het gedicht in de jaren vijftig van de vorige eeuw zoveel ophef maakte - infantiel gebazel verdient geen subsidies en zo - dan wel omdat het grootse poëzie was.

In deze ernstige tijden spreken de avant-gardistische klankdichten van Hanlo opnieuw tot de verbeelding. Omdat ze relativeren, omdat het overhevelen van banale diergeluiden naar het domein van de poëzie gewoon lollig is. ‘Tsjielp tjsielp’ schopte het zelfs tot thema van de Nederlandse Boekenweek 2009. Meteen een mooie gelegenheid om de gelijknamige cultplaat van Tom America, een poëziealbum vol gezongen Hanlo-klankgedichten, opnieuw op de markt te gooien. En ook ‘Oote oote boe’ waart nog rond, in de geesten van Hollandse pubers bijvoorbeeld.

Iets minder zachtaardig waren de performances van de Nederlandse oerdichter Johnny the Selfkicker. Johnny Van Doorn, zo heette hij echt, bracht geen klanken voort zoals Hanlo dat deed, hij verkrachtte ze. Van Doorn wilde het gedicht terugbrengen naar zijn oorsprong: harde geluiden die geenszins op woorden leken. Dat leverde hem zowel aanbidders als vijanden voor het leven op.

Legendarisch is zijn optreden tijdens een poëziehappening in 1965 in de Brusselse Bozar, georganiseerd door dichter en vriend Simon Vinkenoog. Johnny the Selfkicker brult er, voor de ogen van een verschrikt Vlaamsch publiek, luid articulerend en woest gebarend de longen uit zijn lijf. Later vertelt hij dat de bombardementen op Arnhem een diepe indruk op hem hebben gemaakt. Sommigen suggereren dat die herinnering een inspiratiebron was voor zijn oerklanken. In 1988 doet hij zijn oerdicht nog eens over, op dezelfde locatie, voor een ander publiek.

[Johnny the Selfkicker in 1965 en 1988]

Het gaat niet om het inzicht, het gaat om de storm, zou Ilja Leonard Pfeijffer zeggen. Deze Nederlandse graecus is een notoir krijger in de strijd tegen poëzieclichés. Dat poëzie een vehikel moet of kan zijn van diepzinnige gedachten, is volgens hem een wijdverbreid misverstand.

Ook de Engelse dichter Paul Neil Milne Johnstone uit Redbridge, Essex was in de ban van dit misverstand. Hij schreef niet alleen erg pretentieuze gedichten, maar had daarenboven de pech om samen in de klas te zitten met Douglas Adams, de auteur van het beroemde science-fiction hoorspel ‘The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy’.

Adams eerde Paul Neil Milne Johnstone met een rol in zijn transgalactische liftersgids. Hij deed dat via de beschrijving van de Vogons, meedogenloze wezens die de derde slechtste gedichten van het heelal schreven. En wie had Adams uitverkoren om op nummer één te staan in de hitparade van slechtste dichters van het universum? Juist ja, Johnstone. Die was daar niet erg blij mee. Adams moest zijn naam veranderen en maakte er Paula Nancy Millstone Jennings uit Greenbridge, Essex van.

Moraal van het verhaal? Doe zoals deze dichter, klim hoog op een vervaarlijk krakende ladder, draag je publiek klotsende gedichten voor in een taal die hen wegleidt van diepzinnige antwoorden. Laat hen vermoeden, beven en duizelen. Maar val hen niet lastig met diepzinnige gedachten, dat zou je een plek kunnen bezorgen in de hitparade van slechtste dichters van het heelal. Plaats genoeg daar.

[Fonetische poëziehappening, 1963]