1.

“Hier bij Ajax ligt mijn hart
een club, fascinerend, altijd apart.
Door velen genoemd naar godenzonen
voor mij, de bakermat van voetbaliconen”.

Dat zei Louis van Gaal, nu trainer van de Nederlandse voetbalclub AZ Alkmaar, toen hij op 10 oktober 2003 technisch directeur werd van Ajax.

Misschien is zijn tekst eerder een rijmelarij dan een gedicht. En erg goed klinkt het ook niet. Maar van Gaal deed wel wat veel mensen doen bij een speciale gelegenheid: iets gecondenseerd op papier zetten en het voorlezen of publiceren. Ze prutsen met de woorden, trekken zinnen uit elkaar en veranderen het ritme. Ze willen hun tekst laten rijmen met wat ze voelen of willen benadrukken.

Liefde en dood, verdriet, afscheid, geluk. Soms vereist de werkelijkheid blijkbaar speciale formuleringen en omschrijvingen. Dan is er een vreemde taal nodig om de werkelijkheid te vangen en tegelijkertijd datgene wat die werkelijkheid lijkt te verbergen. Dan worden mensen dichters of lezen ze gedichten. Dan past de taal van de poëzie wel bij de woordenschat van de werkelijkheid.

“Afscheid is een fonkelend misverstand”, schreef Michaël Zeeman ooit. Ik las zijn gedicht voor tijdens de begrafenis van een dierbare vriend. Het maakte het verdriet niet kleiner, maar bracht de troost wel dichterbij.

2.

Verleden week nodigde Barack Obama de dichteres Elisabeth Alexander uit om een gedicht voor te lezen tijdens zijn inauguratie.

“Obama kiest zijn woorden altijd met ongewone precisie en zorg. Hij kent de schoonheid van woorden, en het typeert hem dat hij die schoonheid wil delen”, zei ze. “En”, voegde ze eraan toe: “Poëzie is niet bedoeld voor hoerageroep. Poëzie moet ons uitdagen, moet ons tot transformatie bewegen. Gedistilleerde taal kan de belevenis van woorden, meer nog, ons wereldbeeld, veranderen”.

Woorden die ons wereldbeeld veranderen. Dat klinkt heel ambitieus. Soms maakt de dichter ook die ambitie waar. Gedistilleerde taal kan een krachtig concentraat opleveren, veel krachtiger dan een lange tekst.

Daarom behoren gedichten en dichters tot de alledaagse wereld. Al heel lang. Eeuwenlang kwam je ze tegen in straten, op pleinen, bruiloften, begrafenissen en huldigingen. Daar horen ze ook thuis, niet in de niches van de samenleving of de literaire hoekjes van de stad. De klank van de stad heeft ook poëzie nodig. In grote oplagen en dikke letters. Zoals Obama vooral saaie wetteksten nodig heeft om zijn ‘change’ op het goeie spoor te zetten.

3.

Een gedicht schrijven is een autoritaire daad. Het is geen groepswerk, maar het werk van een individu. Het veronderstelt betrokkenheid maar vereist ruimte en een zekere afstand. Een bres slaan met de onmiddellijkheid van de gebeurtenissen om later met de tekst een bruggetje te maken met de lezer. De tekst is geschreven door een enkeling maar het resultaat is er voor iedereen.

Daarom is poëzie niet wereldvreemd.

Zonder die afstandelijkheid wordt poëzie hoerageroep of een retorisch vehikel. Dan schrijft de dichter niet meer voor de stad maar voor de burgemeester.

Stalin beschouwde kunstenaars als ‘ingenieurs van de ziel ‘. Het wapen van de taal werd een instrument ten dienste van de taal van de wapens.

Zonder die betrokkenheid vervalt poëzie in cynisch geneuzel of vrijblijvende vormgeving.

Mooie gedichten worden geschreven op de smalle strook tussen afstandelijkheid en betrokkenheid. Maar het is niet omdat de strook smal is dat het gedicht wereldvreemd wordt.

4.

Trouwens:

“Ik heb het belangrijkste besluit
ooit door een mens genomen:
een steen door de ruit
te slaan
van mijn dromen”

(Hans Lodeizen)